Askeri rütbeler sıralaması nasıl?

Zorunlu askerlik yapanların büyük çoğunluğu bu grupta yer alır. Alttan üste:

1. Er
2. Onbaşı
3. Çavuş

Onbaşı ve çavuşa birlikte erbaş denir. 257 sayılı Er ve Erbaş Harçlıkları Kanunu da harçlığı bu üç sınıfa göre belirler. Askerlik sırasında kimin onbaşı ya da çavuş olacağına birlik, ihtiyaç ve kişinin durumuna göre karar verir.

Uzman erbaşlar (uzman çavuş gibi) ise zorunlu askerlik değil, sözleşmeyle çalışan meslek personelidir. Adlarındaki benzerlik karıştırılmasın; uzman çavuş, zorunlu askerlikteki çavuştan farklı bir statüdür.

Acemi birliğinde çoğunlukla herkes er olarak başlar. Usta birliğinde görev dağılımı yapılırken bazı erler onbaşı ya da çavuş olarak seçilir. Erbaş olmak biraz daha fazla sorumluluk demek: takımın düzeni, nöbetlerin işleyişi ve komutanların verdiği talimatların iletilmesi gibi işler erbaşların omzundadır. Karşılığında harçlıkları da erden biraz yüksektir.

926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanunu'nun 77. maddesine göre astsubay rütbeleri alttan üste şöyle sıralanır:

1. Astsubay astçavuş
2. Astsubay çavuş
3. Astsubay kıdemli çavuş
4. Astsubay üstçavuş
5. Astsubay kıdemli üstçavuş
6. Astsubay başçavuş
7. Astsubay kıdemli başçavuş

Astsubaylar, birliklerde subaylarla erler arasında köprü görevi görür. Askerde en çok birlikte vakit geçireceğin amirlerden biri büyük ihtimalle bir astsubay olacaktır. Yedek astsubay olarak askerlik yapanlar da bu rütbe yapısının içinde yer alır.

Zorunlu askerlik yapan bir er için pratik ayrım şudur: astsubaylar genelde bölük ve takım düzeyinde günlük işleri, eğitimi ve düzeni yürütür. Kıdemli başçavuşa doğru çıkıldıkça tecrübe ve sorumluluk artar; bazı birliklerde en kıdemli astsubay, birliğin günlük işleyişinde önemli bir rol oynar.

Aynı kanunun 29. maddesine göre subay rütbeleri alttan üste:

1. Asteğmen
2. Teğmen
3. Üsteğmen
4. Yüzbaşı
5. Binbaşı
6. Yarbay
7. Albay
8. Tuğgeneral
9. Tümgeneral
10. Korgeneral
11. Orgeneral
12. Mareşal

Kara Kuvvetleri ve Hava Kuvvetleri aynı rütbe adlarını kullanır. Jandarmada da bu adlar geçerlidir. Yedek subay olarak askerlik yapanlar genellikle asteğmen olarak görev yapar. Mareşal rütbesi barış döneminde verilen bir rütbe değildir; kanuna göre yalnızca savaşta olağanüstü yararlılık gösteren orgenerallere kanunla verilebilir.

Asteğmen ile teğmen arasındaki fark çoğu zaman karıştırılır. Asteğmen, subaylığın ilk basamağıdır ve askerde en sık yedek subaylarla birlikte duyulur. Teğmen ve üsteğmenler genelde takım komutanı, yüzbaşılar bölük komutanı olarak karşına çıkar. Binbaşı, yarbay ve albaylar tabur ve alay gibi daha büyük birliklerin başındadır; zorunlu askerlik boyunca onlarla günlük olarak daha az muhatap olursun. Generaller ise tugay, tümen, kolordu ve ordu gibi büyük birlikleri ya da karargâhları yönetir.

Deniz Kuvvetlerinde asteğmenden albaya kadar rütbe adları aynıdır. Fark general seviyesinde başlar; bu rütbeler amiral adını alır:

• Tuğgeneral karşılığı: Tuğamiral
• Tümgeneral karşılığı: Tümamiral
• Korgeneral karşılığı: Koramiral
• Orgeneral karşılığı: Oramiral
• Mareşal karşılığı: Büyükamiral

Büyükamirallik de mareşallik gibi yalnızca savaşta olağanüstü yararlılık gösteren oramirallere kanunla verilebilir. Er, erbaş ve astsubay rütbelerinin adları üç kuvvette de aynıdır; üniformanın rengi ve rütbe işaretlerinin görünümü kuvvete göre değişir.

Bir gemide ya da deniz üssünde görev yapan bir yarbay, Kara Kuvvetlerindeki yarbayla aynı rütbededir; sadece general seviyesinde adlar ayrışır. Denizci olarak askerlik yapacaksan rütbe adları sana Kara Kuvvetlerindeki kadar tanıdık gelecektir, farkı daha çok üniformada ve gemi ya da üs hayatının kendine özgü düzeninde hissedersin.

Zorunlu askerliğini er olarak yapmayanların bir kısmı rütbeli olarak görev yapar. 7179 sayılı Askeralma Kanunu'na göre:

• Yedek subay: Dört yıllık ve daha uzun süreli fakültelerden mezun olanlardan Türk Silahlı Kuvvetlerinin ihtiyacı kadarı yedek subay adayı olarak ayrılır. Sınıf okulunu bitirenler subay rütbesiyle, genellikle asteğmen olarak görev yapar.
• Yedek astsubay: İki ya da üç yıllık yüksekokul mezunları ile isteyen dört yıllık mezunlar arasından ihtiyaç kadarı seçilir ve astsubay rütbesiyle görev yapar.
• İhtiyaç fazlası: Kontenjan dolduğunda kalanlar askerliğini er ve erbaş olarak yapar.

Yedek subay ve yedek astsubaylar 12 ay askerlik yapar. Rütbeleri olduğu için erler onlara da 'komutanım' diye hitap eder; ancak muvazzaf, yani meslekten subay ve astsubaylardan farklı olarak askerlik süreleri bitince sivil hayata dönerler.

Subay ve astsubaylar bir üst rütbeye belirli bir süre bekledikten sonra ve şartları sağlarsa yükselir. 926 sayılı Personel Kanunu her rütbe için bir normal bekleme süresi belirliyor; örneğin asteğmenlikte 8 ay, teğmenlikte 3 yıl, general ve amiral rütbelerinin her birinde 4 yıl. Terfide sicil notları, kurslar ve kadro durumu da dikkate alınır; herkes her rütbeye yükselemez.

Er ve erbaşlarda durum farklı. Zorunlu askerlik kısa olduğu için onbaşılık ve çavuşluk, birliğin ihtiyacına ve kişinin durumuna göre verilen görevlere bağlıdır. Erbaş olursan harçlığın da artar: 257 sayılı Kanun'a göre onbaşı ve çavuşun göstergesi erden yüksektir. Erbaşlar takım ve manga düzeyinde küçük sorumluluklar alır, nöbetçi onbaşı ya da nöbetçi çavuş olarak görev yapar.

Acemi olarak her rütbeyi ezbere bilmen beklenmez ama birkaç temel kural işini kolaylaştırır:

• Rütbesi ne olursa olsun tüm amirlerine 'komutanım' diye hitap edersin.
• Her subay, her astsubaydan; her astsubay da her erbaş ve erden kıdemlidir.
• Aynı rütbedekiler arasında kıdem, rütbeye terfi tarihine göre belirlenir.
• Rütbe işaretleri üniformada göğüste ya da omuzda taşınır; ilk haftalarda sana gösterilir.

Bir rütbenin hangisinden büyük olduğunu unutursan, internet yokken SMSZeka'ya tuşlu telefondan SMS ile sorabilirsin.